Skólasystur og samferðakonur

Árið 1992 kláraði ég framhaldsnám í stjórnun menntastofna. Ég var í hóp með öflugum konum, flestar starfandi leikskólastjórar. Veturinn reyndi mjög á okkur á mismunandi hátt. Hver okkar bar marga hatta. Við vorum mæður, eiginkonur, ömmur, vinkonur, stjórar í leyfi, við vorum eins ólíkar og við vorum margar. Við tókust á við mörg mismunandi verkefni þennan vetur, innan skóla og utan. Tókum þátt í sorgum og gleði. Við ákváðum að fara í námsferð til útlanda, Bandaríkin urðu fyrir valinu. Við lögðum á ráðin um fjáröflun, gáfum út bæklinga fyrir stjórnendur og seldum í næstum alla leikskóla landsins. Keyptum okkur dragtir og silkiblússur í henni Ameríku. Dragtirnar okkar voru eins litskrúðugar og vorið eins og útskriftarmyndin ber með sér. Við bundumst sterkum, sterkum böndum. 

Við ákváðum að þetta væru bönd sem við vildum ekki að trosnuðu og þessar skipulögðu konur skipulögðu morgunkaffi einu sinni í mánuði alla vetrarmánuði. Við skipulögðum líka skipulagið og því höfum við svo fylgt af samviskusemi í 20 ár. Ætli það séu ekki að vera 15 ár frá því að við sáum fram á að hópurinn okkar mundi nú halda saman í gegn um þykkt og þunnt. Þá skipulögðum við eiginmenn og elskhuga með í hópinn. Svona þrisvar á ári eru þeir með. Við förum í ferðir innan lands og utan (já meira að segja farið í fótboltaferð) með elskhugunum og svo höldum við okkar árshátíð. Nú draga elskhugarnir sig í hóp og hlægja hátt saman gera svo kröfur um að eiga hlutdeild í dagskránni. Kannski er það vegna þess að þeir skilja ekki að við skulum alltaf skipuleggja grill þegar úrstlitaleikir eru í meistaradeildinni og ekki tryggja neitt sjónvarp á staðnum.

Á tuttugu árum höfum við fylgst að í lífinu, tekið þátt í gleði og sorg. Orðið vitni að barnsfæðingum, nýjum hlutverkum, andlátum, veikindum, nýjum starfshlutverkum, eftirlaunum. Við deilum gleði og sorg. Við hlægjum mikið. 

En í hvert sinn sem við hittust eru samt leikskólamál það sem við ræðum mest. Við brennum nefnilega allar enn fyrir starfinu okkar. Við erum ekki alltaf sammála, stundum meira að segja mjög ósammála en það skiptir ekki máli. Það er nefnilega samræðan sem skiptir öllu. Að hlusta og vera hlustað á. Það eina sem ég hef áhyggjur að geti skákað leikskólamálum eru skorkortin þeirra í golfinu. Sýnist eins og fleiri og fleiri í hópnum sogist að grænum flötum og hvítum litlum kúlum. Samkeppnin er að harðna.

Í kvöld er vor árshátíð og ég hlakka til að hitta skólasystur mínar og elskhuganna þeirra. Þar verður kátt

Að sitja upp á hól og horfa yfir

Ég sit upp á góðum hól með nokkur sett af gleraugum mér við hlið og horfi yfir vettvang leikskólans. Stundum set ég upp kynjagleraugun, stundum set ég upp frjálshyggjugleraugun, stundum er það gleraugun sem hjálpa mér að greina  hina félagslegu orðræðu sem ég set upp. Yfirleitt reyni ég að nýta lýðrræðisgleraugun, helst að sitja á hólnum þar sem jarðvegurinn er gegnsýrður lýðræði. Stundum finnst mér þessi seta erfið og ég sé ekki alveg það sem er fyrir framan mig. Jafnvel þó gleraugun séu með ágætan styrk. Stundum blasa hlutir við og ég skil ekki af hverju allir aðrir sjá þá ekki. Svo er þetta með blindu blettina. Þeir eru auðvitað vandamál, jafnvel þó ég reyni að snúa mér í allar áttir og ná sem mestu inn í sjónarsviðið. Það verða alltaf blindir blettir, þverstæður sem þarf að takast á við. Það er líka ákveðin hætta sem fylgir svona hólasetu, meðal annars hætta sem byggir á að horfa í allar áttir með endalaust ný gleraugu og ná ekki fókus. Stundum þegar mér líður akkúrat þannig, þá er verður mér hugsað til Kjarval sem sagðist gjarnan mála sama mótívið aftur og aftur, í mismunandi veðri eða frá öðru sjónarhorni. Auðvitað felst galdurinn í að horfa og hugsa, endurhugsa og skilgreina og stundum að færa sig á nýjan hól.   

Leikskólinn, ég og frjálshyggjan

Það er nokkuð síðan ég leit hér inn. Hef verið upptekin við að klára ýmis verkefni, fyrir jól var það að klára yfirferð námsritgerða, las mörg spennandi og skemmtileg verkefni eftir leikskólakennara framtíðarinnar. Síðan tók við lokapússning á tveimur greinum. Önnur er búin að fara í gegn um ritrýningarferli og var birt rétt fyrir áramót. Þar er ég að gera tilraun til að greina áhrif nýfjrálshyggjunnar á íslenskt leikskólastarf. Nota til þess erlent líkan og skoða kerfið frá því sjónarhorni. Ég kemst að þeirri niðurstöðu að við (leikskólafólk) höfum verið á bullandi ferð með nýfrjálshyggjuna í aftursætinu. Og það skal viðurkennt að mér finnst það ekki hafa verið góður aftursætisbílstjóri.

Einhverjum fannst greinin mín heldur dapurleg lýsing og ég hef verið spurð hvort ekkert jákvætt hafi gerst hjá/í málefnum leikskólans sl. tíu ár. Um það fjallar greinin ekkert, enda er ég ekki að gera tilraun til að svara til um innra starf leikskóla, starfshætti eða uppeldisstrauma. Þetta er fyrst og fremst úttekt á kerfinu eins og það birtist mér af sjónarhóli nýfrjálshyggjunnar. Innan leikskólans hafa frábærir hlutir átt sér stað þrátt fyrir að þessu skólastigi hafi verið þrengt ótæpilega. Um það las ég meðal annars í verkefnum leikskólakennara framtíðarinnar og veit af samræðum mína við aðra leikskólakennara.

Hér áðan sagðist ég vera að vinna í annarri grein en hún fjallar einmitt um innra starf leikskóla. Hún er rétt að leggja af stað í ferlið og nú er bara að sjá til hvar hún endar. 

Í haust birtist kafli eftir mig þar sem ég velti fyrir mér hvort leikskólinn væri sólkerfi, pláneta eða við það að falla inn í svarthol grunnskólafræðanna. Hann er á netinu fyrir þá sem áhuga hafa (fara bara á leitir.is). Í rýndi ég bók sem Jafnréttisstofa gaf út og færði öllum leikskólum. Ég var ekkert yfir mig hrifin en var hrifin af hvernig leikskólinn Lundarsel á Akureyri vann með bókina.

Ég var líka í ritstjórn hinnar nýju aðalnámskrár leikskóla. Skemmtilegt verkefni þó auðvitað "liti" námskráin ekki alveg eins út og ég og fleiri hefðum kosið )bæði útlit og innihald). Bind vonir mínar við að sumt verði lagað eins og hægt er þegar hún verður gefin út á pappír. Ég er líka búin að taka þátt í mörgum þjóðfundum um leikskólamál og á víst eftir að verða á fleirum nú á næstunni. Hélt svo nokkra fyrirlestra á ráðstefnum.

Eftir áramót hef ég svo verið að semja kennsluáætlanir. Ein þeirra er í nýjum og spennandi áfanga sem tengist hinum nýjum námskrám. Svo er ég að vinna í þriðju greininni sem ég kannski klára einhvertíma í vor. Vona annars að árið verði mér drjúgt í pælingum um uppáhaldsviðfangsefni mitt, leikskólann.

Gleðilegt ár.

Kristín Dýrfjörð. (2011). Áhrif nýfrjálshyggju á íslenskt leikskólastarf.  Íslenska þjóðfélagið. 2, bls.  47-67.

Kristín Dýrfjörð. (2011). Í hvaða leikskóla varst þú eiginlega? [fræðilegur ritdómur], Uppeldi og menntun , 2011,  20 (1),. 135-138

 Kristín Dýrfjörð. (2011). Er leikskólinn sólkerfi, reikistjarna eða tungl? Eftirnýlenduvæðing leikskólahugmyndafræðinnar. Í (ritstj.). Ása Guðný Ásgeirsdóttir, Helga Björnsdóttir og Helga Ólafsdóttir. Rannsóknir í félagsvísindum XII:  Félags- og mannvísindadeild. Bls 381-388. Reykjavík: Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands.

 

Pottaskefill

Pottaskefill er í sjokki, hann veit sem er að Stúfur er vinsæll og erfitt að slá því við. En að Stúfur hafi fengið að setja sjálfan Icesave í skóinn hjá þjóðinni, á því átti hann ekki von. Hann er sí svona að vona að allir séu orðnir svo leiðir á umræðunni að hún verði bara nett þögguð að einn sólarhringur af Icesave dugi þjóðinni. Hún nenni ekki þessu böggi meir. Vilji eitthvað léttara að ræða svona eins og gúrmemat og já jafnvel bara venjulegan hafragraut.

Eins og alþjóð veit er Pottaskefill afar áhugasamur um alla eldamennsku. Hefur sótt ýmsa fræga skóla og dreymir um Michelin stjörnu eða heila stjörnuþoku. Það meira að segja þó hann hafi verið rekinn úr öllum kokkaskólum fyrir stórfellt hirðuleysi og skort á bragðskini. Þrátt fyrir þessa smá misfellur á ferlinum fylgist hann vel með og hefur skoðun á öllu sem viðkemur mat. Hann er  t.d. afhuga verksmiðjubúskap af öllu tagi og gekk á árinu til liðs við slow food og slow living hreyfingarnar. Hann er reyndar alveg sannfærður um að allt þetta sló dót sé mjög í anda jólasveina og lifnaðarhátta þeirra í gegnum aldirnar, hann er líka ánægður með að slow hreyfingin hafnar ekki tækninni, annars yrði hann að hafna þeim. Hann er nefnilega oggu tækninörd. Elskar öll hjálpartæki ... eldhússins, þrátt fyrir að vera líka aðal böðull þeirra í Grýluhelli.

Pottaskefill er mikill áhugamaður um næringaruppeldi barna. Hann hefur miklar áhyggjur af vondum og óætum mat í leik- og grunnskólum. Finnst það undarlegur sparnaður. En hvað veit hann svo sem er bara jólasveinn. Hann hefur boðist til að mæta í skóla og kenna fólki eldamennsku. Hann er sérlega flinkur í naglasúpum og naglaréttum af ýmsu tagi. Grýla fussar reyndar og sveiar yfir matnum, segir hann of bragðgóðan og ekki nógu úldinn. En eins og alþjóð veit er ýldulykt er í hennar nefi eins og besta ilmvatn.

Annars er það af Pottaskefli að frétta að á árinu stal hann eldhúsinu í Orkuveitunni, var búinn að lesa svo mikið um hvað það væri stórkostlegt. Sérstaklega fannst honum tilkomumikið að fá vélar sem þvo grænmeti, honum finnst nefnilega fátt leiðinlegra en að þvo grænmeti með bursta. Þegar hann eldar fyrir fjölskylduna í Grýluhelli er hann ekkert að spá í fínheit, enda alinn upp á að lidt skidt skader ikke. Það var uppáhaldssetning Leppalúða á matmálstímum en aðallega þegar rætt var um uppvaskið. Jólasveinarnir voru aldir upp við að það væri nóg að þrífa leirtauið svona einu sinni á ári. Það er arfleið Leppalúða, Grýlu dugir einu sinni á áratug. Af eldhúsgræjunum úr Orkuveitunni er það að frétta að þær eru allar í drasli, því þó Pottaskefil dreymi stóra drauma fylgir getan ekki alveg og tækin fínu kunni hann lítið á þegar upp var staðið.

  

Sá fimmti, Pottaskefill,
var skrítið kuldastrá.
- Þegar börnin fengu skófir
hann barði dyrnar á.

Þau ruku' upp, til að gá að
hvort gestur væri á ferð.
Þá flýtti 'ann sér að pottinum
og fékk sér góðan verð.

Þvörusleikir

Þá er komið að fjórða sveininum honum Þvörusleiki. Hann er sérlega elskur að allskonar sleifum, hvort sem þær eru notaðar í bakstur eða matargerð. Í fyrra fréttist að hann velti fyrir sér að keppa í 100 metra hlaupi á ólympíuleikum jólasveina (boðhlaup er hans grein). Hann er sannfærður um að hann hlaupi jólasveina hraðast en hann er líka góður í fleiru er bæði hraðlyginn og fljúgandi mælskur.

Þar sem það er bísna langt í næstu ólympíuleikuleika hefur hann hugsað sér að reyna sig við annarskonar íþróttir. Þrætubókalist er gömul og virt íþróttagrein í tröllaheimi sem á vel við hann Þvörusleiki. Þessi forna list hefur reyndar smitast inn í mannheim og Þvörusleikir veit fyrir víst að af nægu er að taka. Hann er t.d. mikið að velta fyrir sér umsókn um stöðu í Háskólanum (hann var líka að pæla í Alþingi en fílaði ekki alþingsimenn, "svooo hugmyndasnauðir, ræða það sama og í fyrra og hittifyrra og").

Þvörusleikir hefur sér til tröllslegrar gleði komist að því að í háskólanum er þrætubókalistinn ofar öllum öðrum listum. Og sá sem er bestur í að vega mann og annan með orðum er sá sem heldur lengst út.  Þvörusleikir skortir ekki seiglu, er þrautseigari en flestir og nokkuð öruggur um getu sína í háskólaumhverfinu. Hann hefur það sem til þarf, bara það hvað hann hefur hætt sér nálægt Grýlu og pottum hennar í áranna rás er til marks um það. Vitandi hvað henni er annt um sleifarnar en stela þeim samt er til marks um bæði fíldirfsku og þraustseigju. Upp í Háskóla veltir sumt andans fólk fyrir sér hvort Þvörusleikir hafi ratað snemma til byggða í ár og notað sínar löngu sleifar til að ýta á sent takka hjá merkasta háskólafólki. Finnst það líklegasta skýringin á þrætum og þvælum jafnvel vælum sem birtist á vefmiðlum landsmanna. Haft er fyrir satt að sumar deildir fagni mjög áhuga Þvörusleikis á meðan aðrar hamra að háskólinn sé að falla jólasveinum í hendur.  

Sá fjórði, Þvörusleikir,
var fjarskalega mjór.
Og ósköp varð hann glaður,
þegar eldabuskan fór.

Þá þaut hann eins og elding
og þvöruna greip,
og hélt með báðum höndum,
því hún var stundum sleip.

Stúfur

Í kvöld leggur Stúfur af stað til byggða. Hann er eins og þjóð veit frekar smávaxinn af jólasveini að vera. Hann vill meina að hann hafi búið við vont atlæti hjá henni Grýlu. Hún lítið sinnt honum og nært. Hann huggar sig við gleðst yfir að vera einn vinsælasti jólasveininn og skellihlær upp í opið geðið á bræðrunum þegar öfundin sækir þá heim. Þeir eru nefnilega ekkert auðveldir þessir bræður, endalaust að kíta og mikil samkeppni þeirra á milli. Til eru margar sögur af stríðni Stúfs og vandræðum sem hann hefur lent í vegna hennar.  

Jólasveinar þurfa krafta til að sinna störfum sínum og er fólk beðið um að elda mat á pönnum í kvöld og helst brenna hann svolítið við. Stúfur nefnilega elskar að naga það sem festist við pönnurnar. Annars hefur hann sést við einstaka gasgrill sem eigendur hafa ekki þrifið frá í sumar. Hann tekur grindurnar úr og nagar þær og sýgur. Ef fólk er að rekast á grillgrindur á gangstéttum og í görðum getur það þakkað það honum Stúf.

Annars er Stúfur þakklátur fyrir þessa amerísku viðbót, grillmenninguna sem hann kallar reyndar útieldhús. Hann hefur líka frétt að margir skólar ástundi eitthvað sem nefnist útiskóli, útinám og því fylgir útistofa. Oft eru í þessum stofum eldstæði. Stúfur hefur sést sniglast í kring um þessar stofur. Sumum börnum til gleði en önnur eru hálfskelkuð. Finnst hann  ófrýnilegur kappinn.

Stúfur hét sá þriðji
stubburinn sá.
Hann krækti sér í pönnu,
þegar kostur var á.

Hann hljóp með hana í burtu
og hirti agnirnar,
sem brunnu stundum fastar
við barminn hér og þar.

(Jólasveinavísur Jóhannesar úr Kötlum)

Sögur af fjallafólki

Á sama tíma í fyrra var ég að leysa af í leikskóla. Eitt af verkum mínum var að skrifa á heimasíðu leikskólans. Í leikskólum eru staðgóð þekking á háttum og siðum jólasveina alveg nauðsynleg. Í fyrra var það mitt hlutverk að skrifa daglegan pistill um fjallabræður og helstu afreksverk þeirra. Til að geta fjallað um þá er nauðsynlegt að afla sér staðgóðrar þekkingar á jólasveinum. Lesa jólasveinatíðindi og jafnvel hætta sér í Grýluhelli. Þar sem ég er ekki að staðaldri í leikskólanum ákvað ég að blogga um sveinana. Maður verður víst að halda sér við. 

Hvaða undirstöðuþekking er þetta sem er nauðsynleg? Í fyrsta lag verður maður að vita hvað kauðar heita, í hvaða röð þeir koma, hver áhugamál þeirra eru og svo framvegis. Alveg eins og í öðru starfi í leikskólum verður maður að reyna að bera kennsl á styrkleika drengjanna. Auðvitað væri gott ef þau skiptust á að mæta til byggða dætur og synir Grýlu og Leppalúða en þannig er það víst ekki enn. Sagan segir að þau eigi nokkuð af dætrum, þær heita meira að segja ekki ólíkum nöfnum og drengirnir. Ef til vill segi ég seinna sögu af stelpunum þeim sem sjaldan drifu sig á bæina heim. Það er líka alveg nauðsynlegt að kunna jólasveinakvæði Jóhannesar í Kötlum. Kvæðið er raunar Gagn og gaman okkar jólasveinaáhugafólks.

Stekkjastaur 

Í nótt sem leið kom fyrsti sveinninn til byggða, Stekkjastaur heitir hann. Hefur margoft verið tekinn fyrir við tilraunir til innbrots í MS og Baulu hér sunnan heiða. Hann reyndi einu sinni að ráða sig til starfa hjá mjólkursamlaginu á Sauðárkróki, var fljótt rekinn vegna þess að mjólkin rýrnaði svo á hans vakt og hann fitnaði víst líka einhver ósköp. Fötin sprungu öll utan af honum. Um tíma var hann settur í að tappa undanrennu á fernur, merkilegt frá að segja þá var víst enginn rýrnun þar.    

Stekkjastaur hefur horft af áhuga á allar fréttir frá Össuri um gervifætur, hann er sérstakur áhugamaður um hlauparann, Oscar Pistorius og afrek hans. Stekkjastaur hefur velt fyrir sér hvort mjólkurstuldur í fjósum landsins bænda verði ekki auðveldari ef hann ætti par af slíkum fótum (hann er löngu búin að gefast upp á ærmjólk). Sveinki hefur víst mikið hugleitt að panta sér tíma hjá Össur en hefur ekki enn látið verða af þvi. Hinsvegar stal hann frá þeim fótum fyrir nokkrum árum á ferð sinni um borgina. Þeir passa ekki alveg og þess vegna er hann enn soldið valtur á fótunum.

Giljagaur 

Bróðir hans, sá sem kemur í nótt heitir Giljagaur, hann er líka fyrir mjólkurvörur (eins og þeir bræður fleiri), hann er hinsvegar ekkert fyrir mjólkina sjálfa, vill fá froðu og svo hefur hann hin síðari ár vanið sig á jógúrtát. Helst vill hann það vel sætt með ekta sykri. Hann er glöggur á fólk og kann þá list að fá það  til að tala saman og skemmtilegast finnst honum þegar það fer í hár saman. Einstaka sinnum skýtur hann inn lykilspurningum (eða nefnir það sem er heitast í umræðunni í það skiptið og ég skal segja ykkur að hann hefur úr nógu að velja þessa daga, fullt af eldfimu umræðuefni). Það er segin saga fólkið verður mjög upptekið hvert af öðru (og aðallega sjálfu sér), fer í kapp við að koma sínum sjónarmiðum að og steinhættir að veita umhverfinu eftirtekt. Giljagaur bíður færis og þegar samræðan er orðin verulega heit skýst gaurinn beint í ísskápinn og ryksugar hann. Hann skilur þó allt grænmeti eftir, hefur ekki mikla list á því. Hann lætur sig svo hverfa og hlær tröllslega að liðinu sem talar og talar, hlustar ekkert en er rúið inn að skinni á meðan. Grýla segir að þeir bræður Stekkjastaur og Giljagaur eigi að segja bræðrum sínum sem á eftir koma frá ástandi þjóðmála. Það er víst til að þeir geti sagt rétta brandara. Í ár hrista þeir víst soldið hausinn.  

Jóhannes úr Kötlum samdi kvæðið um sveinana sem margir foreldrar fara með börnum sínum. Ljóðið  byrjar ´"Segja vil ég sögu af sveinunum þeim sem brugðu sér hér forðum á bæina heim.   

Þeir uppi á fjöllum sáust,
- eins og margur veit, -
í langri halarófu
á leið niður í sveit.

Grýla var þeirra móðir
og gaf þeim tröllamjólk,
en pabbinn Leppalúði,
- það var leiðindafólk

Stekkjastaur kom fyrstur,
Stinnur eins og tré.
Hann laumaðist í fjárhúsin
Og lék á bóndans fé

Hann vildi sjúga ærnar,
-þá varð þeim ekki um sel,
Því greyið hafði staurfætur,
-það gekk nú ekki vel.

Giljagaur var annar,
með gráa hausinn sinn.
- Hann skreið ofan úr gili
og skauzt í fjósið inn.

Hann faldi sig í básunum
og froðunni stal,
meðan fjósakonan átti
við fjósamanninn tal.